Griezeltochten en polarisatie: een gesprek met expert Chris Wyns

“Kinderen zijn tot meer nuancering in staat zijn dan we vaak denken”

Je hoorde of las het misschien al: in de griezeltochten van het afgelopen najaar lieten we de deelnemende gezinnen kennismaken met de dynamieken van wij-zij-denken. Raak sprak met polarisatiestrateeg Chris Wyns, die meewerkte aan de uitwerking van de verhalen en de luistermethodiek, en keek samen met hem naar de resultaten.

Raak: Waarom zei je ja op de vraag om samen met kwb rond het thema polarisatie te werken?

Chris Wyns: “Polarisatie is een keuze, maar vaak een onbewuste. Wanneer we ons meer bewust worden van onze eigen rol en plaats binnen wij-zij-denken gaan we ook veel bewuster keuzes maken. Voor alle duidelijkheid: polarisatie hoort bij het leven. Het is net goed om op te komen voor een overtuiging of te streven naar verandering. Bij kinderen en jongeren gaat het ook over leren nee zeggen. Binnen het onderwijs is dit een belangrijk onderdeel, vermits we hen opleiden tot kritische burgers.

Toen kwb het voorstel deed samen te werken heb ik niet lang moeten nadenken. Het doel om dynamieken van polarisatie zichtbaar en bespreekbaar te maken in gezinsverband is een uitdaging waar ik graag aan meewerkte. Vandaag is er veel te doen over identiteit.

Het krijgt een grote nadruk, alsof het het enige is wat telt. Het gaat dan vaak over de participatie van het individu, maar niet van het collectief, en de sterkte van het verenigingsleven is net het collectieve centraal te plaatsen. Zowel bij kinderen als volwassenen is de ontwikkeling van de sociale identiteit iets fundamenteels. Een sterke sociale identiteit is iets dat je vormt en dat je als persoon versterkt in het leven. Het verenigingsleven biedt kansen om de sociale identiteit te versterken. Het verwerken van een thema als polarisatie in de werking en activiteiten maakt de maatschappelijke rol van kwb waar. Door als vereniging bewust om te gaan met dynamieken van polarisatie grijp je de kans mensen aan te spreken op hun noden én hiernaar te luisteren in plaats van een puur persoonlijk narratief centraal te stellen.”

Ik kan geen initiatief bedenken rond wij-zij-denken dat zo’n grote potentiële groep wist te bereiken en aan het denken zette

Raak: Hoe blik je erop terug?

Chris Wyns: “Voor mij was het een heel nieuwe manier van werken. Het uitdagende was dat het specifiek voor kinderen en jongeren was en zich richtte op de vrijetijdsbeleving. De manier waarop we samen de verhalen hebben kunnen opbouwen was enorm boeiend en verrijkend. Dat de tochten 35.000 ouders en kinderen hebben kunnen bereiken was buiten verwachting. Ik kan geen initiatief bedenken rond wij-zij-denken dat zo’n grote potentiële groep wist te bereiken en aan het denken zette.”

De resultaten

Om polarisatie op een laagdrempelige manier tot bij een breed publiek te kunnen brengen, besloten we als kwb om de thematiek te koppelen aan onze luistertochten. Voor de uitwerking van de verhalen werkte auteur An Neven nauw samen met Chris Wyns en kwb-medewerker Koen Vandecruys om de verschillende rollen en dynamieken binnen het wij-zij-speelveld in de verhalen te verwerken.

Zodra de verhalen op punt stonden, startte de uitwerking van een laagdrempelige luistermethodiek. Dit had twee doelen: de deelnemende kinderen en jongeren deel laten uitmaken van de dynamieken in de verhalen, én feedback krijgen over de manier waarop deelnemers tijdens het verhaal beïnvloed werden door de dynamieken.

In beide verhalen kregen de luisteraars drie vragen die ingingen op de beleving van het verhaal. Ze konden die vrijblijvend beantwoorden. De deelnemers waren niet op de hoogte van de onderliggende laag in de verhalen.

Deze grootschalige luistermethodiek leverde ons enkele interessante vaststellingen op:

  • Bij de jongste groep deelnemers (-10 jaar) spreekt al bij het begin van het verhaal 7 op de 10 zich uit voor een bepaalde groep. De anderen kiezen er bewust voorin het midden te blijven staan. Naarmate de polarisatie in het verhaal versterkt wordt, wordt de groep deelnemers in het midden steeds kleiner en sluit men hoe langer hoe meer aan bij een van de uiterste polen. De meeste kinderen verstevigen halverwege het verhaal hun keuze voor een bepaalde stelling, maar tegelijk kiezen op dat moment 3 op de 10 ervoor hun positie te veranderen. Op het einde van het verhaal is maar liefst 60 procent van de kinderen bereid hun positie te herbekijken. 85 procent van de deelnemers geeft aan dat de oplossing voor het conflict ook de sleutel kan zijn om de polarisatie in het verhaal aan te pakken.
  • Bij het verhaal voor +10 jaar kiest 80 procent er in het eerste deel van het verhaal voor een meer nieuwsgierige houding aan te nemen en op zoek te gaan naar meer info over de groeiende polarisatie.Halverwege het verhaal staan een vader en moeder tegenover elkaar. De groep jongeren die in het midden blijft staan dunt dan uit, en er wordt veel van positie gewisseld. Maar liefst 65 procent van de deelnemers kiest dan voor een van beide uitersten. Op het einde van het verhaal probeert de hoofdrolspeelster het groeiende conflict dat het wij-zij denken voedt te ontmijnen. Bijna alle jongeren (98 procent) volgt haar keuze. Uiteindelijk hebben in de loop van het verhaal 1 op de 3 jongeren hun positie of mening gewijzigd.

Hoe kijkt Chris naar deze resultaten?

“Het is bijzonder boeiend om te zien hoe kinderen en jongeren reageerden op de verhalen en de dynamieken die aan bod kwamen. Bij het verhaal voor de -10-jarigen gaan de kinderen vrij vlug mee in de uitersten. Dat is voor mij logisch. De druk van de polarisatie zit in het midden. Bij het begin van het verhaal staat de luisteraar in het midden en wordt er enige druk gelegd om te kiezen. Het is dan ook logisch dat men onbewust getriggerd wordt om voor een partij te kiezen. In de verhalen zorgt het conflict voor polarisatie, een duidelijk wij versus zij. De zogenaamde ‘pushers’ willen duidelijkheid en willen weten of je voor of tegen bent; dit komt ook sterk in de verhalen aan bod. Een kind ervaart de druk om te kiezen. In het verdere verloop kiezen meer kinderen voor een bepaalde richting. De druk om te kiezen blijft aanhouden, het verhaal geeft meer info en zorgt ervoor dat mensen een bepaalde kant opgaan. Dat gebeurt ook constant in het dagelijkse leven. Wat opviel was dat er voldoende info is in de verhalen om te nuanceren en aan te zetten tot nadenken om al dan niet dezelfde richting te blijven volgen.

Naar het einde van het verhaal toe gaan 6 op de 10 kinderen hun positie herbekijken. We zien dat ze veel meer tot nuancering in staat zijn dan we vaak denken. Conflicten lijken op het eerste zicht vaak een duidelijke dader en slachtoffer te kennen. De kracht is hoe we omgaan met conflicten, door te nuanceren en dieper in te gaan op waar het conflict vandaan komt kan je de kern aanpakken. Kinderen zien situaties vaak niet zo zwart-wit als ze voorgesteld worden. Hier kunnen volwassenen een belangrijke les uit trekken.

We zien dat kinderen veel meer tot nuancering in staat zijn dan we vaak denken.

Het tweede verhaal had een andere opbouw, die ertoe leidde dat de deelnemers niet zo snel een specifieke stelling innamen. Verder in het verhaal kon men kiezen tussen twee uitersten, die ieder duidelijk hun eigen waarden naar voor brengen. Waarden die tegenover staan. Hierdoor is het moeilijk in het midden te blijven staan. Het is normaal dat jongeren dit moeilijk vinden en ze hierdoor wisselen van positie. Het feit dat in het verhaal een verzoening mogelijk is tussen de verschillende polen zorgt er mee voor dat de luisteraar zich in de situatie kan terugvinden.

In beide verhalen is er een duidelijke evolutie in denken; de deelnemers durven van stelling te wisselen. Er werd ook in alle twee de verhalen de kans geboden samen aan iets te werken; door elkaar te leren kennen wordt het conflict niet verder gevoed. Beide verhalen werden opgehangen aan een conflictsituatie, máár het is belangrijk om te weten dat het einde van het conflict niet betekent dat de polarisatie ook opgelost is, we moeten kijken wat er aan de grondslag ligt.” Met de griezeltochten slaagde kwb erin een belangrijk maatschappelijk thema ter sprake te brengen. Op een laagdrempelige wijze mensen aan het denken te zetten over een moeilijk onderwerp én hen de mogelijkheid te bieden erover met kinderen in gesprek te gaan is een bijzondere verwezenlijking, en heeft een impact waar we terecht trots op kunnen zijn. Nieuwsgierig naar meer? Kijk op www.kwb.be/polarisatie of mail naar Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken. .

Wie is Chris Wyns?

“Ik ben al een kleine twee jaar op pensioen, maar mijn loopbaan is praktisch volledig opgebouwd binnen het onderwijs: ik startte als studiemeester, groeide door naar leerkracht in het secundair onderwijs, was elf jaar directeur van de Vlaamse Onderwijsraad en ging hierna aan de slag als pedagogisch begeleider bij Katholiek Onderwijs Vlaanderen, rond het thema gelijke kansen en diversiteit.

Ik groeide op in Ruisbroek, waar ik voor de eerste keer kennismaakte met kwb. Mijn ouders waren lid van de plaatselijke afdeling. Zelf ben ik als vrijwilliger actief als voetbaltrainer.

Werken rond het thema polarisatie is voor mij een oprechte passie. Binnen mijn taken als leerkracht en directeur werd ik vaak geconfronteerd met wij-zij-denken. Ten tijde van de aanslagen op het Joods museum in Brussel en Charlie Hebdo in Parijs werd er vanuit de overheid en het onderwijs op zoek gegaan naar expertise rond het thema radicalisering. Door mijn ervaringen en passie kreeg ik de kans deze rol op mij te nemen. Vanuit radicalisering is de link naar polarisatie immers snel gelegd. In beide fenomenen zie je gelijkaardige dynamieken.

Binnen mijn huidig engagement in het Wij-Zij-Netwerk en het Hannah-Arendt instituut ben ik ook vandaag nog zo’n drie dagen per week aan de slag rond deze thema’s.”